Giá xăng tăng... phi lý? hay... hợp lý?

Thế là xăng lại lên giá. So với cách đây chì 2, 3 tháng [ý là trước Tết] thì xăng đã tăng gần 5 ngàn đồng [tương đương với gần 30%]. Hệ quả của việc xăng lên giá là hoàn toàn không cần phải bàn tới. Xăng lên thì kéo giá mọi vật theo [điều này không liên quan tới việc chi phí vận chuyển tăng lên cao, hay tưới rau bằng xăng nên giá tăng. Thực chất, vì xăng là mặt hàng thiết yếu nên tăng giá xăng sẽ dẫn đến kì vọng xấu trong người dân và liên quan tới lãi suất ngân hàng]. Điều đáng quan tâm hơn là nguyên nhân của việc tăng giá xăng? Liệu giá xăng tăng như vậy là hợp lý chưa? Hay giá xăng tăng là do nguyên nhân chủ quan hay khách quan?

Nếu mọi người để ý, so với những lần tăng giá trước, 2 lần tăng giá gần đây đều có mức tăng cao, và trên báo chí, không có nhiều lời phàn nàn về việc tại sao giá lại tăng, đa phần chỉ là toàn là tin thông báo giá tăng. Điều này có nghĩa là việc tăng giá xăng là chủ yếu do khách quan, và hoàn toàn không bất ngờ. Khi tăng đến tận 2, 3 ngàn, chứng tỏ nhà nước đã tới bước đường cùng, không thể không tăng giá xăng.

Có nhiều nguyên nhân liên quan tới việc tăng giá xăng. Trong đó, có thể kể đến quan trọng nhất là do giá dầu thế giới. Nhưng tại sao giá dầu THẾ  GIỚI lại liên quan tới giá xăng VIỆT NAM? Đơn giản, vì Việt Nam không thể tự đáp ứng đủ nhu cầu xăng dầu trong nước.

Dầu thô là nguồn nhiên liệu chính để sản xuất xăng. Tuy nhiên, xăng dùng cho xe máy, xe hơi chỉ là sản phẩm phụ trong quá trình điều chế xăng cho máy bay. Như vậy, 1 lít dầu thô chỉ sản xuất được 1 lượng ít xăng dùng trong giao thông [tùy theo loại dầu, nhưng trung bình theo thống kê của Mỹ thì vào khoảng 19,4 gallons cho 1 barrel dầu http://fatknowledge.blogspot.com/2007/02/how-many-gallons-of-gasoline-in-barrel.html]. Những ngày gần đây, giá dầu thế giới tăng khá nhanh. Nguyên nhân của việc giá dầu thế giới tăng chủ yếu là do biến động ở khu vực trung đông và các nước bắc phi. Không may, khu vực này chính là nơi sản xuất dầu nhiều trên thế giới. Đừng xem nhẹ Lybia. Tuy chỉ có 2% trong tổng trữ lượng dầu toàn cầu, chất lượng dầu của Lybia là số 1. Đồng thời, giá dầu chính là 1 cách thể hiện sức sống của nền kinh tế thế giới. sau khi khủng hoảng đến hơn 2 năm từ 2008, nền kinh tế thế giới đã có dấu hiệu hồi phục. Điều này đã giúp kéo giá dầu đang ở đáy lên cao. Vì khi kinh tế hồi phục, nhu cầu cho dầu thô càng nhiều hơn, trong khi cung không thay đổi lớn. những ngày tháng 3, giá 1 thùng dầu thô [1 barrel] dao động xung quanh giá $100. 1 barrel tương đương khoảng 159 lít dầu. Điều đáng lưu ý là Việt Nam không thể tác động vào giá dầu thế giới. Tuy cũng có trữ lượng dầu thô, cũng khai thác và xuất khẩu, nhưng Việt Nam không được xem là một nước xuất khẩu dầu mỏ lớn. Không nằm trong OPEC, Việt Nam không thể can thiệp vào việc tăng giảm của giá dầu. Thêm vào đó, Việt Nam không có đủ khả năng để lọc dầu, sản xuất chế phẩm từ dầu thô để phục vụ cho nhu cầu trong nước. Trước khi nhà máy lọc dầu Dung Quất ra đời, Việt Nam phải nhập khẩu 100% lượng xăng dầu dùng trong nước. Nhà máy Dung Quất xuất hiện sau bao lần trì hoãn, bao ý kiến chê bai về vị trí đặt nhà mày [không đặt ở nơi có dầu là Vũng Tàu mà đặt ở chỗ khác làm tốn thêm 30 triệu USD một năm để vận chuyển dầu ra nhà mày], nhiều lần tăng vốn ban đầu [giờ đã lên 2,5 tỉ USD], nhiều lần hỏng hóc, bảo trì đã giúp đáp ứng 30% nhu cầu xăng dầu trong nước, đồng nghĩa là chúng ta vẫn phải nhập 70% lượng còn lại từ các quốc gia xung quanh như Singapore và Malaysia.

Điều trớ trêu là khi nhập xăng dầu từ các nước này, chúng ta không thể trả bằng tiền VND hoặc SGD hoặc Ringgit, mà phải thông qua USD. Câu chuyện tỉ giá trong những ngày gần đây còn nóng hơn cả việc nhà máy hạt nhân Ninh Thuận. Tỉ giá USD và VND đã tăng quá nhanh, điều này đẩy giá các mặt hàng nhập khẩu như xăng dầu lên theo. [Còn lí do tại sao USD tăng quá cao, có thể đọc lại http://karlzed.blogspot.com/2011/01/devalue-vnd-good-bad-and-very-ugly.html, hoặc bài của Huỳnh Thế Du http://vef.vn/?vnnid=13855]. 

Có thể nói, chừng nào chúng ta còn chưa thể tự sản xuất đủ lượng xăng dầu phục vụ nhu cầu trong nước thì chúng ta còn phải phụ thuộc vào giá dầu thế giới. Và tỉ giá ngoại hối sẽ có những tác động nhất định.

Nhưng nếu giá dầu thế giới liên quan mật thiết tới giá xăng Việt Nam, thì hiện trạng tăng giá liên tục này đã phải xảy ra từ rất lâu, tại sao dạo gần đây mới xảy ra. Hãy cùng trở lại với quyết định số 79/QĐ-BTC ban hành ngày 16/9/2008. Trước năm 2008, Nhà nước đã có hành động có thể nói là khá mâu thuẫn là đánh thuế nhập khẩu xăng dầu, sau đó trợ giá trở lại giá xăng dầu. Tại sao nhà nước lại trợ giá giá xăng?

Đơn giản, để phát triển nền kinh tế. Thay vì in tiền ra, đưa vào các hệ thống tài chính như bây giờ nhằm giảm lãi suất, qua đó tăng đầu tư để phát triển kinh tế, nhà nước làm 1 cách nhẹ nhàng hơn thông qua việc hỗ trợ giá xăng dầu, giá điện, giá nước. Đây là một cách làm hay, vì thông qua đó cũng giúp giảm gánh nặng lên toàn bộ xã hội. Nhưng rồi, sau năm 2008, nhà nước quyết định chấm dứt trợ giá xăng dầu. Khoan hãy bàn tới chuyện liệu nhà nước có thật sự chấm dứt trợ giá xăng dầu hay không, chúng ta hãy bàn việc tại sao lại phải từ bỏ một chính sách hay như vậy. Năm 2008 đã xảy ra sự kiện gì khiến nhà nước phải từ bỏ việc trợ giá xăng dầu? Nhà nước đuối sức trong việc trợ giá? Không hẳn. Do buôn lậu xăng dầu qua Cambodia, gây lãng phí tiền trợ giá? Một phần. Hay muốn xóa bỏ nạn độc quyền? Một lí do chính đáng. Bỏ trợ giá buộc các nhà nhập khẩu phải năng động hơn [không biết năng động hơn bằng cách nào vì toàn phải nhập xăng dầu]. Thế nhưng, lí do quan trọng nhất chính là 1 hành động mà chúng ta đã mong ước suốt 11 năm trời: gia nhập WTO. Tèng teng. Tại sao? Vì WTO có luật chơi mà Việt Nam không thể đi ngược lại. Một trong những luật của WTO là thương mại công bằng, tự do. Không có chỗ cho đánh thuế nhập khẩu, hạn mức nhập khẩu, hay là trợ giá, nuôi dưỡng các ngành công nghiệp trong nước. Về bản chất, theo lý thuyết thuần túy của kinh tế học cổ điển, những quy định này là đúng đắn, vì nó giúp cả 2 bên trong một giao dịch đều được lợi nhất thông qua việc tập trung nguồn lực hiệu quả. Tuy nhiên, với một bên là một nước phát triển kém như Việt Nam, đây là một thách thức nhiều hơn là một cơ hội. Chắc hẳn ai cũng đã từng nghe tới những vụ việc kiện Việt Nam vì bán phá giá? Tại sao hàng hóa, cùng với hàng hóa Trung Quốc lại rẻ đến như vậy? Nhân công đóng góp một phần quan trọng. Nhân công ở Việt Nam rất rẻ vì lương thấp. Thế nhưng tại sao lương thấp mà vẫn sống được? Đó là vì giá cả ở Việt Nam thấp hơn rất nhiều so với các nước khác. Để được như vậy, nhà nước đã hổ trợ giá rất nhiều các mặt hàng quan trọng, trong đó có xăng dầu. Không những vậy, trợ giá xăng dầu khiến cho việc vận hành các mày chạy xăng dầu để tốn kém hơn, qua đó làm giảm giá thành sản phẩm. Hàng Việt Nam vào thị trường các nước khác, với lợi thế giá, đá văng hết tất cả sản phẩm nội địa, những sản phẩm phải chịu ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường từ lúc vào cho đến lúc ra. Công bằng hay không? Tất nhiên là … công bằng, vì Việt Nam còn chưa phát triển lắm. Nhưng người ta không nghĩ vậy. Khi các nước chấp nhận cho Việt Nam vào WTO, họ đã ép Việt Nam chơi trò chơi của họ. Chấp nhận thì vào, không chịu thì cứ như Nga, vòng vòng ở ngoài. Việt Nam đã vào, và phải chấp nhận. Tạm biệt các chính sách trợ giá. Sắp tới sẽ là điện, và nước. Điện bây giờ vẫn trợ giá dữ lắm đấy.

Nguyên nhân tiếp theo chính là do lạm phát trong nước. Lạm phát tăng cao đã khiến cho giá xăng tăng theo. Và giá xăng tăng cũng đã khiến lạm phát tăng theo. Đây không phải là dạng câu đó như trứng và gà, cái nào có trước. Giá xăng tăng khiến lạm phát tăng là có trước, ảnh hưởng mạnh hơn, nhưng chiều ngược lại cũng đúng. Tuy giá xăng là mặt hàng thiết yếu, nhưng suy cho cùng, cũng chỉ là một mặt hàng trong rổ hàng hóa của ngườ tiêu dùng [consumer basket]. Ảnh hưởng của CPI có thể lớn, nhưng không đến mức quá khủng khiếp. Tâm lí tát nước theo mưa đã khiến các mặt hàng khác tăng giá theo, đôi khi là tăng giá không hợp lí. Xăng đã kích hoạt cho cuộc tăng giá này, và chính cuộc tăng giá này đã kích hoạt cho giá xăng lên nữa. Lạm phát là một chủ đề gây nhiều tranh cãi. Tóm tắt có thể nói quá trình như thế này, sau khi xăng tăng nhẹ, lạm phát tăng 1 lượng đáng kể. Lạm phát tăng khiến cầu về tiền tăng, dẫn đến lãi suất tăng. Lãi suất tăng khiến chi phí sản xuất tăng. Từ đó dẫn đến giá các mặt hàng khác lại tăng. Vì thế lao động đòi hỏi một mức lương cao hơn. Với các lao động bán xăng phân phối ở các cây xăng, mức lương cao hơn đồng nghĩa với chiết khấu cao hơn trong mỗi lít xăng. Vì xăng vẫn đang bán lỗ, nên phần chiết khấu tăng lên này tính vào đợt tăng giá xăng tiếp theo. Ở đợt tăng giá tiếp theo, lạm phát tăng 1 lượng đáng kể, và …. Đây chính là vòng xoáy lạm phát cực kì nguy hiểm trong điều hành kinh tế vĩ mô. Với mức lạm phát hơn 10% năm rồi, và dự đoán năm nay cũng như vậy, chúng ta đang rơi vào vòng xoáy đáng sợ này.

Có một lí do người ta hay nói về việc điều hành giá xăng dầu là việc độc quyền. trong cả nước hiện nay có khoảng 10 doanh nghiệp nhập khẩu và phân phối xăng dầu, nhưng lớn nhất và ảnh hưởng nhất chắc chắn là Tổng công ty xăng dầu Việt Nam với hơn 60%. Một thị trường với hơn 10 người bán sẽ rơi vào loại độc quyền nhóm, tuy nhiên, do thị phần của Petrolimex quá lớn, có thể xem thị trường xăng dầu Việt Nam đang có dấu hiệu độc quyền. Độc quyền cùng với ngoại ứng hai tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường. Trong tất cả các thị trường, người ta đều cố gắng chống lại độc quyền, vì nó giảm sự cạnh tranh và gây nên độc quyền giá khiến người tiêu dùng chịu thiệt. Câu hỏi đặt ra là liệu việc giá xăng tăng ở Việt Nam có phải là do độc quyền gây ra?

Trở lại với thời điểm trước năm 2008, việc nhà nước đồng thời vừa đánh thuế, vừa trợ giá xăng đã gây nên những lãng phí nhất định trong việc điều hành giá xăng. Đồng thời trợ giá như vậy, cũng đã khiến vài doanh nghiệp thông đồng độc quyền tăng giá, mặc dù trước khi điều chỉnh giá, tất cả đều phải thông qua các Bộ ngành. Tuy nhiên, từ 16/9/2008, nhà nước chấm dứt, trên lý thuyết, việc trợ giá. Điều này đã khiến giá xăng dầu Việt Nam tiệm cận với đồ thị giá dầu thế giới. Thế là từ đây, giá xăng Việt Nam bắt đầu tăng. Khi người viết bắt đầu dắt xe ra cây xăng đổ, là lúc mọi người đã đội mũ bảo hiểm và giá xăng vào khoảng 14 ngàn 800. So với hiện tại là 21 ngàn 300. Thật sự là một mức tăng không đến nỗi, vì còn tính thêm trượt giá của đồng tiền. Nhưng nghe kể, trước đó, thời còn trợ giá, đổ xăng 20 ngàn đủ để chạy từ Sài Gòn ra Vũng Tàu. Những người đã từng sống trong khung cảnh yên bình trợ giá đó hẳn chắc chắn rất khó chịu với mức giá xăng hiện tại. Nhiều người đã đưa ra lí do độc quyền trong điều hành xăng dầu. Một lí do rất hay. Nhưng vấn đề là, khi còn chưa thể sản xuất được xăng dầu đủ để phục vụ nhu cầu trong nước, thì Petrolimex có thể độc quyền được gì? Vẫn phải nhập dầu, thì 100 hay 1 doanh nghiệp nhập cũng vậy thôi. Thậm chí 1 doanh nghiệp nhập thì tốt hơn, để tránh vụ bị ép giá như là các bản quyền đá bong dạo gần đây [cũng chính cái thái độ cái gì cũng phải cạnh tranh nên đợt ngoại hạng vừa rồi bị ép giá khủng khiếp. Euro 2012 sắp tới chắc Việt Nam chuẩn bị ra quán café mà ngồi coi vì giá thầu đang ở mức rất lớn]. Mọi người sợ rằng độc quyền xăng dầu sẽ làm lợi cho các doanh nghiệp độc quyền. Lợi gì không thấy, chỉ thấy trước cái đợt tăng giá 27/3 vừa rồi, mỗi ngày Petrolimex lỗ gần 70 tỉ vì phải trợ giá theo yêu cầu của nhà nước. Lập luận rằng độc quyền xăng dầu đã khiến các doanh nghiệp không năng động trong việc tìm ra nguồn cung mới cũng không vững vàng. Nguồn cung nào từ nhập khẩu cũng chả khác biệt. Hiện tại chúng ta chủ yếu nhập khẩu xăng dầu từ Singapore, một nơi từ Sài Gòn đi đến còn nhanh hơn là tới Hà Nội. Nguồn cung có thể gây ra khác biệt chỉ có thể xuất phát từ trong nước, khi chúng ta tự giải quyết việc lọc dầu. Nhà máy lọc dầu Dung Quất ra đời, đáp ứng 30% nhu cầu. 30% là một con số rất lớn, tuy nhiên nhà mày này thật sự gần như là một thất bại. Có quá nhiều sai sót từ việc thiết kế, thi công và vận hành. Đừng nghĩ Việt Nam như là Mỹ, muốn xây nhà mày lọc dầu thì chỉ việc bỏ tiền ra rồi xây. Nhà mày lọc dầu Dung Quất chết lên chết xuống mới được thông qua. Thông qua xong, nhìn kĩ lại, thì đa phần là mục đích chính trị. Không có nước nào xây nhà máy lọc dầu cách xa nơi lấy dầu như vậy. Nhưng với mục tiêu “phát triển kinh tế miền Trung”, chúng ta đã tiến hành xây dựng nhà máy này ở Quãng Ngãi, chấp nhận sống chung với bão hàng năm và trình độ lao động hạn chế ở khu vực này. Hiện tại vẫn đang có 2 dự án xây thêm nhà máy lọc dầu, nhưng có lẽ sẽ mất một khoảng thời gian nữa trước khi đưa vào sử dụng. Đến khi nào chúng ta hoàn toàn đáp ứng đủ nhu cầu trong nước, hay chỉ cần khoảng 70 đến 80%, thì hãy bàn tới chuyện liệu độc quyền có ảnh hưởng hay không. Còn hiện tại, có thể nói, độc quyền không phải là nguyên nhân quan trọng trong việc giá xăng tăng giá.

Có thể thấy những nguyên nhân khiến giá xăng tăng giá có thể kể đến như giá dầu thế giới tăng nhanh, Việt Nam chưa sản xuất được xăng dầu, tỉ giá USD tăng cao, lạm phát lớn và nhà nước đã hạn chế bù lỗ giá xăng dầu. Độc quyền trong việc phân phối xăng dầu có thể có tác động, nhưng ảnh hưởng ở thời điểm hiện tại là không lớn.

Hãy chuẩn bị tâm lí cho đợt tăng giá xăng tiếp theo. Vì giá xăng ở Việt Nam còn thấp hơn ở cả Cambodia. Và cuộc chiến vì Ly Bia hẳn còn dài.


Kz